Dagelijks heeft iedereen te maken met biologische ritmes. Je hebt ze nodig om te slapen en weer wakker te worden, maar ze zijn ook nodig voor bijvoorbeeld vruchtbaarheid. De circadiaanse ritmes zijn een belangrijke groep binnen de biologische ritmes. De samentrekking van de Latijnse woorden 'circa' en 'dia' geeft al aan wat voor ritme dit is: het beslaat ongeveer een dag. Samen met slaapcycli zorgen zij ervoor dat jij je 's ochtends juist wel of niet uitgerust voelt als je wekker 's ochtends vroeg gaat.

In de laatste jaren hoor je vaker geluiden dat het niet goed zou zijn om tegen je biologische ritmes in te gaan. Zo zouden mensen die veel nachtdiensten draaien bijvoorbeeld een grotere kans op overgewicht hebben. Nu onze maatschappij steeds meer verandert in een 24-uursmaatschappij - veel Westerse landen kennen al supermarkten die 24 uur per dag open zijn - is deze discussie zeer actueel.

Tijdens dit congres willen wij de uitdaging aangaan om een kort overzicht te geven van biologische ritmes en de invloed die zij hebben op onze geestelijke en lichamelijke gezondheid. Ook zal in worden gegaan op hoe wij deze ritmes kunnen beïnvloeden en of dit wel verstandig is. Tenslotte zal slaap belicht worden in dit congres.

programma

9:00 - 9:30

ontvangst

9:30 - 9:50

opening

9:50 - 10:30

Bert van der Horst - hoogleraar chronobiologie en gezondheid

Goede tijden, slechte tijden. De biologische klok en onze gezondheid

10:30 - 11:10

Andries Kalsbeekhoogleraar experimentele neuroendocrinologie

Voeding, brein en ritme

pauze

11:30 - 12:10

Gerard Kerkhofhoogleraar psychofysiologie van de 24-uursritmiek en slaap

Waarom slaap van levensbelang is

12:10 - 12:50

Lodewijk Brunthoogleraar stadssociologie

Slapende mensen in India. Over verschillende slaapculturen

13:00 - 13:15

artistiek intermezzo

lunch van Taste Before You Waste

14:10 - 15:10

workshopsronde 1

15:15 - 16:15

workshopronde 2

16:15 - 17:00

plenair debat & afkondiging ICA

pauze met djembé-sessie

17:15

borrel

In de twee workshopsrondes kan telkens gekozen worden tussen de volgende workshops (zie ook: workshops):

  1. Lucide dromen; een bewuste, boeiend en leerzaam droomleven
  2. Helweek: hemels of hels?
  3. Mindfulness voor meer bewustzijn
  4. De circadiane klok en het ontstaan en behandelen van kanker
  5. Psychologie

locatie

ICA 2015 zal plaatsvinden in de Muziekzaal van CREA:

CREA, Nieuwe Achtergracht 170, 1018 WV Amsterdam

sprekers

Bert van der Horst – hoogleraar chronobiologie en gezondheid

Goede tijden, slechte tijden. De biologische klok en onze gezondheid

Voor de meeste mensen is het vanzelfsprekend dat zij iedere avond rond een bepaalde tijd in slaap vallen en 's morgens - ook zonder wekker - weer op een redelijk vast tijdstip wakker worden. Maar wie wel eens een vliegreis heeft gemaakt naar Amerika of naar het verre Oosten zal gemerkt hebben dat het lichaam de eerste paar dagen moeite heeft om het dagelijks ritme weer op te pakken. Men voelt zich moe, heeft slaapproblemen en kan zich vaak maar moeilijk concentreren. De hier genoemde jetlagverschijnselen illustreren treffend de aanwezigheid van een intern uurwerkje in onze hersenen, bij velen beter bekend als "de biologische klok".

De slaap-waakcyclus is niet het enige biologische proces dat onderhevig is aan een dag-nachtritme. Een groot aantal lichaamsfuncties zoals temperatuur, bloeddruk, hartslagfrequentie, hormoonafgifte en stofwisseling vertonen een 24-uurs ritme dat wordt aangedreven door de circadiane klok in onze hersenen. Zoals het woord circadiaan (ongeveer één dag) al aangeeft, heeft deze interne klok een periodiciteit die niet gelijk is aan 24 uur. Om te voorkomen dat de klok uit de pas gaat lopen met onze aardse dag-nacht cyclus, wordt de klok iedere dag gelijk gezet met behulp van licht. Het belang van deze endogene tijdgenerator blijkt uit het gegeven dat nagenoeg al onze cellen een klokje hebben dat er voor zorgt dat 5-10% van onze genen ritmisch aan en uit worden gezet en dat ontregeling van dit systeem (bijv. door erfelijke afwijkingen, werken in ploegendienst, chronische jetlag) onze gezondheid negatief beïnvloedt.

In deze inleidende lezing worden de basisprincipes van de circadiane klok uitgelegd en wordt nader ingegaan op het medisch/biologisch belang van onze lichaamsklok.

Andries Kalsbeek – hoogleraar experimentele neuroendocrinologie

Voeding, brein en ritme

Voor de industriële revolutie was er een duidelijke match tussen de cycli van honger en verzadiging enerzijds en de periodes van slaap en wakker zijn anderzijds, opgelegd door het opgaan en ondergaan van de zon. In zoogdieren heeft zich in het brein een endogene klok ontwikkeld om ons slaap-/waakgedrag en energiemetabolisme te kunnen synchroniseren met dit ritme van de omgeving. Deze biologische klok is gelokaliseerd in de suprachiasmatische nuclei (SCN) in de hypothalamus.

De SCN legt zijn ritme op aan de rest van het lichaam via zijn projecties naar de neuro-endocriene en pre-autonome neuronen in de hypothalamus. Via de neuro-endocriene neuronen moduleert de SCN hormoonafgife en via de pre-autonome neuronen moduleert de SCN de activiteit van allerlei organen, zoals o.a. hart, lever, spieren, maag en vetweefsel. Een belangrijke manier van de SCN om ons lichaam voor te bereiden op de dagelijkse wisselingen van slapen en wakker zijn, maar ook eten en vasten, verloopt via deze neuro-endocriene en pre-autonome neuronen.

Een paar millimeter achter de SCN ligt een groepje cellen genaamd de nucleus arcuatus, deze bevat de zogenaamde NPY/AGRP en POMC/CART cellen. De NPY/AGRP neuronen zijn actief als we honger hebben, ze stimuleren dan eetgedrag maar remmen ook ons energieverbruik. Met het idee dat zolang we nog geen eten gevonden hebben, we beter een beetje zuinig met onze energie kunnen zijn. En omgekeerd voor de POMC/CART neuronen, deze zijn vooral actief als we net gegeten hebben en remmen dan onze eetlust en stimuleren energieverbuik, er is immers toch energie genoeg. Tussen de SCN en de nucleus arcuatus bestaan wederzijdse contacten.

De sterke relatie tussen het brein, energiemetabolisme en dag-/nachtritmes is de laatste jaren veel duidelijker geworden. Met de uitvinding van het elektrische licht, en de toename van het werken in ploegendienst zijn de periodes van slapen en wakker zijn en de dus ook vasten en eten, niet meer automatisch gekoppeld aan de af- of aanwezigheid van zonlicht. Deze mismatch maakt ons mogelijk kwetsbaarder voor allerlei chronische ziektes zoals het metabool syndroom. Wij stellen dan ook voor dat naast de grote twee adviezen, namelijk meer bewegen en minder eten, ook een op het juiste moment verlichte en gevoede biologische klok een remedie kan zijn om de toenemende “diabesitas” druk in onze huidige 24/7-maatschappij het hoofd te bieden.

Gerard Kerkhof – hoogleraar psychofysiologie van de 24-uursritmiek en slaap

Waarom slaap van levensbelang is

Ontwikkelingen op het gebied van industrialisatie en communicatie hebben geleid tot het ontstaan van de huidige 24/7 maatschappij en de bijbehorende mentaliteit dat we eigenlijk geen tijd hebben om te slapen en continu online moeten zijn. Hiermee gaan we in tegen de 24-uurs ritmiek die alle vitale lichaamsfuncties kenmerkt en gestuurd wordt door een genetisch geprogrammeerd netwerk van biologische pacemakers. Bovendien heeft verwaarlozing van de slaap negatieve gevolgen voor onze alertheid en ons cognitief en emotioneel functioneren. De geleidelijke toename van het aandeel van ploegendienst in het arbeidsproces en de geleidelijke afname van de gemiddelde slaapduur zijn onmiskenbare signalen van deze verwaarlozing. In mijn presentatie geef ik specifieke voorbeelden van het belang van een gezonde slaap voor de alertheid, het concentratievermogen, de optimale werking van leer- en geheugenprocessen en een evenwichtige inschatting van winst- en verlieskansen. Tenslotte geef ik aan welke ‘tegenmaatregelen’ toegepast kunnen worden om de gevolgen van slaaptekort te beperken.

Lodewijk Brunt – hoogleraar stadssociologie

Slapende mensen in India. Over verschillende slaapculturen

In het sociaalwetenschappelijke slaaponderzoek worden – globaal – drie verschillende ‘slaapculturen’ onderscheiden: monophasic, biphasic, polyphasic (zie onder meer: Worlds of Sleep, eds Lodewijk Brunt, Brigitte Steger). Die culturen hangen samen met (soms uitgesproken) opvattingen over de aard en het nut van slaap, al dan niet ‘wetenschappelijk’ onderbouwd, vaak met een sterke morele lading. Maar genoemde slaapculturen hebben ook een institutionele bedding. In landen waar een siësta wordt gehouden doen mensen niet alleen een ‘middagdutje’, ook de winkels en kantoren gaan dicht – het leven is erop ingericht. De dagindeling verschilt fundamenteel van die in samenlevingen met een ‘monofasische’ slaapcultuur. India kent een polyphasic sleep culture. Wat houdt dit in? Kort gezegd: mensen kunnen slapen waar en wanneer ze willen, de scheiding tussen slapen en waken is dun en flexibel – zowel thuis als buitenshuis. Aan de hand van een reeks foto’s van ‘slapers’ zal dit verschijnsel nader worden toegelicht. Is dit Indiase model (denk ook aan het Japanse inemuri) het patroon van de toekomst? Juist door de flexibiliteit past zo’n napping culture uitstekend bij mondialisering en de opkomst van de 24-uurs economie.

workshops

Iedereen krijgt de mogelijkheid om twee workshops te volgen. Inschrijven hiervoor kan ongeveer een week van te voren: als je een kaartje gekocht hebt krijg je hier een mail over.

Lucide dromen; een bewust, boeiend en leerzaam droomleven - Harry de Bont en Heleen Vrints

In deze workshop over lucide dromen staan we stil bij wat lucide dromen zijn. Wat is het wetenschappelijke bewijs en de achtergrond? We delen ervaringen en geven handreikingen om zelf te gaan starten met lucide dromen. Lucide dromen kun je leren! Onder begeleiding van experts zet je de eerste stap op weg naar een lucide droomleven. Ben je benieuwd wat lucide dromen zijn, of wil je het onder de knie krijgen? Volg deze boeiende workshop!

Mindfulness voor meer bewustzijn - Jacqueline Houthoff

Wat is de invloed van emoties en ervaringen in je leven en hoe kun je hiermee omgaan? Door mindfulness blijf je niet in je oordeel hangen, maar leer je afstand nemen van ervaringen. Mindfulness is een wetenschappelijk bewezen methode om door meditatie de dingen te leren zien zoals ze zijn in het heden. Het is geschikt voor iedereen en wordt o.a. vaak ingezet bij slaapproblemen. Ook zeker voor jonge wetenschappers die het verschil kunnen maken in het beleid in de wereld, kan deze methode bewustzijn verhogen. In deze workshop worden twee meditatiecursussen gegeven en besproken. Tot slot wordt er een gedicht behandeld.

De helweekmethode; hels of hemels? - Claartje Visser en Jacqueline Aarts

De helweek is een methodiek van de Noorse mental trainer en coach Erik Bertrand Larssen, gebaseerd op de ontgroeningsweek uit het leger. Eén week lang doe je alles anders, gooi je je ritme om en stap je uit je comfortzone. Je zorgt voor zo min mogelijk afleiding van je taken en doelen (geen TV en social media), sport iedere dag minimaal één uur, eet gezond en focust je iedere dag op een speciaal thema. Om uiteindelijk een beter mens te worden. Wat brengt zo'n helweek nu teweeg, hoe werkt het proces erachter? En is deze voor iedereen geschikt of niet? Je hoort en ervaart het tijdens deze workshop.

De circadiane klok en het ontstaan en behandelen van kanker - Bert van der Horst

In deze workshop wordt specifiek ingegaan op de rol van de circadiane klok in het ontstaan van kanker. Voorts komt aan de orde hoe ontregeling van de circadiane klok – bijvoorbeeld door werken in ploegendienst – de kans op het krijgen van (borst)kanker en andere aandoeningen vergroot. Tot slot wordt besproken hoe de gevoeligheid van cellen voor toxische agentia afhangt van het tijdstip van blootstelling (chronotoxiciteit) en hoe dit principe in de kliniek gebruikt kan worden om de effectiviteit en mate van bijwerkingen van radio- en chemotherapie te beïnvloeden (chronotherapie).

Wat kun je doen om je slaap te verbeteren? - Ed de Bruin en Annette van Maanen

Veel mensen ervaren slaapproblemen gedurende een periode in hun leven. In veel gevallen gaan die perioden vanzelf voorbij maar bij een groot aantal mensen kunnen die problemen chronisch worden en ernstige gevolgen hebben voor hun functioneren overdag. Jongeren en jong volwassenen kunnen vooral last hebben van insomnia (slapeloosheid) of een verlate slaapfase. Hoewel deze slaapproblemen zowel biologische als psychologische oorzaken kennen, kun je er met gedragstechnieken heel veel aan doen. In deze workshop leggen we uit op welke manier slechte of slechte slaaphygiëne je slaap kan ontregelen of in het juiste ritme kan krijgen en houden. Daarnaast geven we een aantal gedragstechnieken die problemen met in slaap vallen, doorslapen of een slechte slaapkwaliteit kunnen verhelpen.

tickets

De laatste tickets zijn te verkrijgen via de ICA-kaartverkoop in de hal op Science Park, houdt de Facebook van ICA in de gaten!

Site gemaakt door de DéCO | Spectrum

Voorvragen, mail naar congres@svspectrum.nl